Nöropsikoloji, insan davranışını ve bilişsel işlevleri anlamaya çalışırken beynin farklı bölgelerinin ve bu bölgeler arasındaki bağlantıların nasıl birlikte çalıştığına odaklanır.
Uzun yıllar boyunca beynin işleyişini anlamanın temel yollarından biri, belirli işlevleri belirli beyin bölgeleriyle ilişkilendirmekti. Görsel işlemenin, dilin, belleğin, hareketin veya dikkat süreçlerinin belirli beyin yapılarıyla ilişkisi olduğu biliniyordu.
Bu yaklaşım bugün de nöropsikolojik değerlendirmelerin önemli bir parçasını oluşturuyor. Ancak beynin işleyişini yalnızca "hangi bölge ne yapıyor?" sorusuyla açıklamak mümkün değil. Çünkü karmaşık bilişsel işlevler, farklı beyin bölgelerinin ve sistemlerinin birlikte çalışmasını gerektiriyor.
Başka bir ifadeyle, beynin işlevselliğini anlamak için yalnızca parçalarına değil, parçaları birbirine bağlayan sisteme de bakmak gerekiyor. Bu yaklaşım, kurumların işleyişini düşünmek için de ilginç bir çerçeve sunuyor.
Bir kurumun yapısına baktığımızda belirgin bir uzmanlaşma görürüz.
İnsan kaynakları çalışanlarla ve çalışan deneyimiyle ilgilenir. Finans kaynakların yönetiminden sorumludur. Satış ve pazarlama müşteri ilişkilerini yürütür. Operasyon, üretim veya teknik ekipler ise kurumun temel iş süreçlerinin devamlılığını sağlar.
Tıpkı beynin farklı bölgelerinde olduğu gibi, her birimin kendine özgü bir işlevi vardır. Ancak bir departmanın kendi görevini başarıyla yerine getirmesi, kurumun tamamının sağlıklı çalıştığı anlamına gelmez.
Çünkü nasıl ki dikkat, bellek veya problem çözme gibi karmaşık bilişsel süreçler birden fazla sistemin koordinasyonunu gerektiriyorsa, kurumsal süreçler de farklı ekiplerin birbiriyle kurduğu iletişim ve iş birliğine bağlıdır.
Bu nedenle bir kurumun performansını değerlendirirken yalnızca departmanların kendi sonuçlarına bakmak yeterli olmayabilir.
Departmanlar ne kadar iyi çalışıyor kadar, birbirleriyle ne kadar iyi çalıştıkları da önemlidir.
Nöropsikolojik açıdan baktığımızda beynin farklı bölgeleri arasında sürekli bir bilgi alışverişi gerçekleşir. Bir bilişsel görevin başarıyla tamamlanabilmesi, yalnızca ilgili bir bölgenin çalışmasına değil, farklı sistemlerin uygun zamanda devreye girmesine ve birbirleriyle koordinasyon kurmasına bağlıdır.
Bu nedenle beynin işleyişini değerlendirirken bağlantılar ve ağlar da önemli bir inceleme alanıdır. Beynin yapısal ve işlevsel organizasyonunun, hem uzmanlaşmış sistemleri hem de bu sistemler arasındaki bütünleşmeyi içerdiği gösterilmiştir.
Kurumlarda bu bağlantıların karşılığını iletişim kanallarında, ekipler arası iş birliğinde, bilgi paylaşımında ve yöneticiler ile çalışanlar arasındaki etkileşimde görebiliriz.
Tıpkı beyinde olduğu gibi, sistemin bir noktasındaki aksama başka noktaları da etkileyebilir.
Beynin dikkat çekici özelliklerinden biri, uzmanlaşma ve bütünleşmeyi aynı anda sürdürebilmesidir.
Bazı bölgeler belirli işlevlerde daha fazla rol üstlenirken, farklı sistemler arasındaki iletişim beynin bilgiyi bütünleştirmesine olanak sağlar. Bu nedenle bilişsel işlevler yalnızca tek tek bölgelerin performansıyla değil, bu bölgelerin birlikte çalışma biçimiyle de ilişkilidir.
Kurumlar için de benzer bir denge söz konusudur.
Departmanların uzmanlaşması gerekir. İnsan kaynaklarının finansın yaptığı işi, finansın da insan kaynaklarının yaptığı işi üstlenmesi beklenmez.
Ancak uzmanlaşma, izolasyon anlamına gelmemelidir.
Çok güçlü fakat birbirinden kopuk departmanlardan oluşan bir kurum, bireysel olarak başarılı ekiplerin toplamından daha fazlasını üretemeyebilir.
Buna karşılık, görev ve sorumlulukların belirsiz olduğu, herkesin her sürece dahil olduğu bir yapı da verimli olmayacaktır.
Dolayısıyla sağlıklı bir sistem için iki şeyin aynı anda var olması gerekir:
Uzmanlaşma ve bütünleşme.
Nöropsikolojik değerlendirmelerde bilişsel yük, dikkat kapasitesi ve bilgi işleme süreçleri önemli bir yere sahiptir. İnsan beyninin aynı anda işleyebileceği bilgi miktarı ve sürdürebileceği bilişsel kaynaklar sınırsız değildir.
Çalışma hayatında da çalışanlar sürekli olarak bilgi işlemek, öncelikleri değiştirmek, karar vermek, dikkatlerini farklı görevlere yöneltmek ve aynı anda birden fazla talebi yönetmek zorunda kalabilir.
Sürekli bölünen dikkat, belirsiz görev tanımları, gereğinden fazla bilgi akışı veya aynı anda yürütülen çok sayıda iş, çalışanların bilişsel kaynaklarını zorlayabilir.
Bu nedenle kurumsal iyi oluşu değerlendirirken yalnızca:
"Çalışanlar mutlu mu?"
sorusuna odaklanmak yeterli değildir.
Bunun yanında;
"Çalışanlardan ne kadar bilişsel kaynak talep ediliyor?"
"Bilgi kurum içinde ne kadar etkin dolaşıyor?"
"Ekipler birbirlerinin işini kolaylaştırıyor mu, yoksa zorlaştırıyor mu?"
gibi sorular da önem kazanır.
Nöropsikolojik yaklaşımın bize sunduğu önemli bakış açılarından biri, insan davranışının ve bilişsel işlevlerin tek bir mekanizmayla açıklanamayacağıdır.
Bellek, dikkat, planlama veya problem çözme gibi işlevler; farklı bilişsel süreçlerin ve sinirsel sistemlerin etkileşimi içerisinde ortaya çıkar.
Kurumsal yapılarda da benzer bir durum söz konusudur.
Bir çalışanın bireysel olarak iyi olması önemlidir.
Bir departmanın başarılı olması önemlidir.
İyi bir yöneticinin bulunması önemlidir.
Ancak bunların hiçbiri tek başına kurumun bütünsel olarak iyi işlediğini garanti etmez.
Çünkü kurum da birbirine bağlı sistemlerden oluşur. Bir departmandaki iletişim problemi başka bir ekibin iş yükünü artırabilir. Yönetim süreçlerindeki belirsizlik çalışanların motivasyonunu etkileyebilir. Uzun süreli bilişsel yük, çalışanların performansını ve iyi oluşunu zorlayabilir.
Bu nedenle kurumsal iyi oluşu yalnızca bireysel düzeyde değil, sistemin tamamı üzerinden değerlendirmek gerekir.
Beyin ile kurum elbette aynı şey değildir. Kurumları doğrudan bir beyin gibi değerlendirmek bilimsel bir model değil, düşünmeyi kolaylaştıran bir metafordur.
Ancak bu metafor önemli bir noktaya dikkat çekebilir: Bir sistemin sağlığını anlamak için yalnızca parçalarına bakmak yeterli değildir.
Parçaların birbirleriyle nasıl iletişim kurduğuna, bilginin sistem içerisinde nasıl hareket ettiğine ve farklı yapıların ortak bir işlev oluşturmak üzere nasıl bir araya geldiğine de bakmak gerekir.
Bu nedenle kurumsal iyi oluş yalnızca çalışanların bireysel özelliklerinden ibaret değildir.
İletişim, iş birliği, bilişsel yük, psikolojik süreçler ve çalışma ortamı birbirleriyle etkileşim hâlindedir.
Belki de bir kurumun sağlığını anlamak için yalnızca şu soruyu sormak yeterli değildir:
"Herkes kendi işini yapıyor mu?"
Bunun yanında şu soruyu da sormak gerekir:
"Herkes, diğerleriyle birlikte çalışabiliyor mu?"
Çünkü bazen bir sistemin gücü, en güçlü parçasında değil; parçalarını birbirine bağlayan ağın kendisinde saklıdır.
Nöropsikolog Büşra Seldüz
Bassett, D. S., & Sporns, O. (2017). Network neuroscience. Nature Neuroscience, 20, 353–364.
Sporns, O. (2016). Network neuroscience. Current Opinion in Neurobiology, 36, 1–9.
Sporns, O. (2013). Network attributes for segregation and integration in the human brain. Current Opinion in Neurobiology, 23(2), 162–171.
van den Heuvel, M. P., & Sporns, O. (2013). Network hubs in the human brain. Trends in Cognitive Sciences, 17(12), 683–696.
Web sitesi trafiğini analiz etmek ve web sitesi deneyiminizi optimize etmek amacıyla çerezler kullanıyoruz. Çerez kullanımımızı kabul ettiğinizde, verileriniz tüm diğer kullanıcı verileriyle birlikte derlenir.